تنبیه کودک چه تاثیری روی رفتار و روان او میتواند داشته باشد؟
وقتی کودک رفتاری انجام میدهد که برای والد قابل قبول نیست، طبیعی است که والد بخواهد آن رفتار را متوقف کند. اما سوال مهم این است که آیا تنبیه واقعا به کودک یاد میدهد دفعه بعد چه رفتاری داشته باشد، یا فقط باعث میشود برای مدتی از انجام آن رفتار بترسد؟
تنبیه میتواند شکل های مختلفی داشته باشد؛ از کتک زدن و سیلی زدن گرفته تا داد زدن، تحقیر کردن، تهدید کردن، ترساندن یا محروم کردن کودک از چیزهایی که برایش مهم است. البته همه این روش ها از نظر شدت و پیامد یکسان نیستند و نمیتوان درباره همه آنها یک حکم واحد داد.
با این حال، درباره تنبیه بدنی شواهد علمی بسیار روشن تر است. سازمان جهانی بهداشت اعلام میکند که تنبیه بدنی با افزایش مشکلات رفتاری، پرخاشگری و پیامدهای منفی جسمی و روانی مرتبط است و شواهدی برای پیامد مثبت آن پیدا نشده است.
تنبیه کودک دقیقا یعنی چه؟
تنبیه در تربیت کودک معمولا به واکنشی گفته میشود که هدف آن کاهش یک رفتار نامطلوب از طریق ایجاد یک پیامد ناخوشایند است.
اما باید بین انواع مختلف تنبیه تفاوت بگذاریم.
تنبیه بدنی
مانند:
- کتک زدن
- سیلی زدن
- زدن با دست یا وسیله
- کشیدن مو
- نیشگون گرفتن
- تکان دادن کودک
- ضربه زدن به دست یا بدن
سازمان جهانی بهداشت تنبیه بدنی را استفاده از نیروی فیزیکی با هدف ایجاد درد یا ناراحتی، حتی اگر خفیف باشد، تعریف میکند. شواهد موجود نشان میدهد این نوع تنبیه با پیامدهای منفی مختلف همراه است.
تنبیه روانی و تحقیر
این نوع رفتار میتواند شامل مواردی مثل:
- مسخره کردن کودک
- تحقیر کردن
- تهدید کردن
- ترساندن
- توهین کردن
- گفتن جمله هایی مانند «تو بچه بدی هستی»
- مقایسه تحقیرآمیز با دیگران
باشد.
این رفتارها نیز با هدف تربیت انجام میشوند، اما میتوانند به رابطه والد و کودک و احساس امنیت روانی او آسیب بزنند. WHO نیز تنبیه هایی که کودک را تحقیر، تهدید، ترسان یا مسخره میکنند در کنار تنبیه های خشن و آسیب زا مورد توجه قرار داده است.
آیا تنبیه باعث میشود کودک همان لحظه رفتار بد را متوقف کند؟
گاهی ممکن است تنبیه در کوتاه مدت رفتار کودک را متوقف کند، اما توقف فوری رفتار به معنی یادگیری رفتار مناسب نیست.
مثلا کودکی را تصور کنید که در مهمانی وسیله ای را پرت میکند و والد او را کتک میزند. ممکن است کودک بعد از آن دیگر وسیله را پرت نکند؛ اما سوال مهم این است:
آیا کودک یاد گرفته چرا این رفتار مناسب نبود؟
آیا یاد گرفته وقتی عصبانی است چه کار دیگری میتواند انجام دهد؟
آیا مهارت کنترل تکانه را یاد گرفته؟
یا فقط یاد گرفته که اگر این کار را انجام دهد ممکن است کتک بخورد؟
تفاوت مهم تربیت با ترساندن کودک همین جاست.
هدف تربیت فقط متوقف کردن رفتار در همان لحظه نیست؛ کودک باید به تدریج رفتار مناسب را یاد بگیرد.
تنبیه بدنی چه تاثیری روی رفتار کودک دارد؟
شواهد پژوهشی نشان میدهند که تنبیه بدنی میتواند با افزایش مشکلات رفتاری و پرخاشگری همراه باشد.
یک مرور نظام مند از پژوهش های مربوط به تنبیه بدنی و رفتارهای برون سازی شده کودکان، ارتباط قابل توجهی بین تنبیه بدنی والدین و طیفی از مشکلات رفتاری گزارش کرد؛ البته نویسندگان محدودیت هایی مانند استفاده از داده های خودگزارشی و مطالعات همبستگی را نیز مطرح کرده اند، بنابراین نباید از این مطالعات به تنهایی رابطه علت و معلولی قطعی برای هر کودک نتیجه گرفت.
WHO نیز بر اساس مجموعه بزرگی از پژوهش ها گزارش میکند که تنبیه بدنی با افزایش پرخاشگری، مشکلات رفتاری، اختلال در تنظیم هیجان و حل تعارض و افزایش پذیرش خشونت مرتبط است.
۱. ممکن است کودک پرخاشگرتر شود
یکی از نگرانی های مهم درباره تنبیه بدنی این است که کودک از طریق رفتار والد الگویی درباره حل تعارض دریافت میکند.
اگر پیام والد این باشد:
«وقتی کسی کاری میکند که دوست نداری، میتوانی با زور او را متوقف کنی.» کودک ممکن است همین الگو را در روابط خودش نیز به کار ببرد.
کودک فقط از حرف والد یاد نمیگیرد؛ رفتار والد را هم مشاهده و تجربه میکند.
WHO افزایش پرخاشگری و استفاده یا پذیرش بیشتر خشونت را از پیامدهای مرتبط با تنبیه بدنی گزارش کرده است.
۲. ممکن است کودک بیشتر از والد بترسد تا اینکه رفتار مناسب را یاد بگیرد
اگر کودک فقط به دلیل ترس از تنبیه رفتار خاصی را انجام ندهد، کنترل رفتار او بیشتر به حضور والد وابسته میشود.
مثلا:
«وقتی مامان هست، نباید خواهرم رو بزنم.»
اما هدف تربیت این است که کودک به تدریج یاد بگیرد:
«زدن کار درستی نیست، حتی وقتی کسی برای کنترل من حضور ندارد.»
تربیت موثر به تدریج به سمت درونی شدن قوانین و یادگیری مهارت های خودتنظیمی میرود.
۳. ممکن است کودک به جای اصلاح رفتار، پنهان کاری را یاد بگیرد
اگر واکنش والد به یک اشتباه بسیار شدید باشد، بعضی کودکان ممکن است به جای صحبت کردن درباره اتفاق، سعی کنند آن را پنهان کنند. مثلا کودک لیوانی را میشکند و میترسد حقیقت را بگوید. در چنین شرایطی هدف تربیتی باید این باشد که کودک بتواند:
اشتباه را بپذیرد، مسئولیت آن را بپذیرد و برای جبران آن اقدام کند.
ترس شدید از واکنش والد میتواند گفت وگوی صادقانه را دشوارتر کند.
۴. تنبیه لزوما مهارت خودکنترلی را آموزش نمیدهد
فرض کنید کودک هنگام عصبانیت خواهرش را میزند.
اگر فقط دست کودک را بزنیم و بگوییم:
«دیگه نزن!»
رفتار ممنوع را گفته ایم، اما هنوز مهارت جایگزین را آموزش نداده ایم.
کودک باید بداند:
- وقتی عصبانی شد چه کار کند؟
- چطور خواسته اش را بیان کند؟
- چطور از موقعیت فاصله بگیرد؟
- چگونه کمک بخواهد؟
- چگونه تعارض را حل کند؟
کودک برای کنار گذاشتن یک رفتار، به رفتار جایگزین نیاز دارد.
۵. ممکن است رابطه والد و کودک آسیب ببیند
تنبیه مکرر، به ویژه وقتی همراه با ترس، تحقیر یا خشونت باشد، میتواند رابطه والد و کودک را تحت تاثیر قرار دهد. کودک ممکن است والد را بیشتر به عنوان فردی که باید از او بترسد تجربه کند تا فردی که هنگام مشکل میتواند به او مراجعه کند. WHO تنبیه بدنی را با آسیب به روابط خانوادگی و طیفی از پیامدهای منفی اجتماعی و عاطفی مرتبط دانسته است.
۶. ممکن است کودک یاد بگیرد خشونت راه حل تعارض است
این یکی از مهم ترین نکات تربیتی است.
اگر والد هنگام عصبانیت از خشونت استفاده کند، اما همزمان از کودک بخواهد هنگام عصبانیت به دیگران آسیب نزند، پیام های متناقضی دریافت میشود.
کودک باید ببیند که حتی هنگام عصبانیت، میتوان بدون خشونت مرز تعیین کرد و مسئله را حل کرد.
آیا تنبیه همیشه فقط به معنی کتک زدن است؟
خیر. این نکته مهم است که «تنبیه بدنی» با همه انواع پیامدهای تربیتی یکسان نیست. برای مثال، اگر کودک عمدا اسباب بازی را پرت میکند و والد آن اسباب بازی را برای مدتی کنار میگذارد، این با کتک زدن کودک یکسان نیست.
در تربیت، بهتر است به جای تمرکز صرف بر «مجازات»، از قانون روشن، پیامد قابل پیش بینی، آموزش رفتار جایگزین و توجه به رفتار مطلوب استفاده شود.
پس وقتی کودک رفتار نامناسبی دارد، چه کار کنیم؟
قرار نیست والد هیچ واکنشی نشان ندهد.
والد میتواند کاملا قاطع باشد، بدون اینکه خشن باشد.
مثلا اگر کودک دیگری را میزند:
به جای:
«چند بار بهت گفتم؟!»
یا:
«اگه یک بار دیگه بزنی، میزنمت!»
میتوان گفت:
«من اجازه نمیدم کسی رو بزنی. اگر عصبانی هستی، بیا از اینجا فاصله بگیریم و بهم بگو چی شده.»
در این جمله، هم مرز مشخص شده و هم رفتار جایگزین پیشنهاد شده است.
تفاوت پیامد منطقی با تنبیه چیست؟
پیامد منطقی باید تا حد امکان با رفتار کودک ارتباط داشته باشد.
مثلا اگر کودک عمدا اسباب بازی را پرت میکند، میتوان گفت:
«این اسباب بازی برای پرت کردن نیست. فعلا کنار گذاشته میشه و بعد دوباره امتحان میکنیم.»
اما پیامدی مثل:
«چون اسباب بازی رو پرت کردی، یک هفته حق نداری کارتون ببینی.» ممکن است ارتباط مستقیمی با رفتار نداشته باشد و بیشتر به شکل مجازات عمل کند.
هدف پیامد منطقی این است که کودک رابطه بین رفتار و نتیجه آن را بفهمد و فرصت اصلاح رفتار داشته باشد.
هنگام عصبانیت کودک چه کنیم؟
وقتی کودک بسیار عصبانی است، زمان مناسبی برای سخنرانی طولانی یا آموزش پیچیده نیست.
ابتدا:
- ایمنی را حفظ کنید.
- رفتار آسیب زننده را متوقف کنید.
- با صدای آرام و کوتاه مرز را بیان کنید.
- اجازه دهید شدت هیجان کاهش پیدا کند.
- بعد از آرام شدن کودک، درباره اتفاق صحبت کنید.
- رفتار جایگزین را تمرین کنید.
مثلا:
«نمیزنیم. من کنارت هستم. وقتی آروم شدی درباره اش حرف میزنیم.»
بعد از آرام شدن:
«دفعه بعد اگر اسباب بازی رو خواستی، به جای زدن چی میتونی بگی؟»
اگر خود والد عصبانی شد چه کار کند؟
گاهی والد به دلیل خستگی، فشار کاری، مشکلات خانوادگی یا تکرار رفتار کودک به شدت عصبانی میشود. در این شرایط مهم است بدانیم والد هم ممکن است کنترل خودش را از دست بدهد؛ اما اشتباه والد، مجوز ادامه خشونت نیست.
اگر احساس میکنید ممکن است کودک را بزنید:
- چند لحظه از موقعیت فاصله بگیرید، اگر کودک در جای امن است.
- چند نفس آرام بکشید.
- از فرد قابل اعتماد کمک بگیرید.
- بعد از آرام شدن به موقعیت برگردید.
اگر والد کودک را زده است، بهتر است بعد از آرام شدن مسئولیت رفتار خودش را بپذیرد و بدون توجیه عذرخواهی کند.
مثلا:
«من عصبانی بودم، ولی زدن کار درستی نبود. مسئولیتش با منه. دفعه بعد میخوام وقتی عصبانی شدم اول فاصله بگیرم.»
عذرخواهی والد به معنی از بین رفتن اقتدار او نیست؛ میتواند فرصتی برای آموزش مسئولیت پذیری باشد.
آیا داد زدن هم میتواند روی رفتار کودک تاثیر بگذارد؟
داد زدن با تنبیه بدنی یکسان نیست و نمیتوان همه انواع فریاد زدن را یکسان در نظر گرفت.
اما داد زدن مکرر، تحقیر، تهدید و ترساندن کودک روش مناسبی برای آموزش مهارت های رفتاری نیستند.
به ویژه وقتی این رفتارها به الگوی ثابت تعامل تبدیل شوند، میتوانند رابطه والد و کودک را تحت تاثیر قرار دهند. بهتر است والد به جای افزایش شدت واکنش، پیام خود را کوتاه، روشن و ثابت نگه دارد.
اگر قبلا کودک را تنبیه کرده ایم، آیا دیر شده است؟
نه. والد لازم نیست به دلیل اشتباهات گذشته تصور کند دیگر نمیتواند رابطه یا روش تربیتی خود را تغییر دهد.
میتوان از همین امروز:
- تنبیه بدنی را متوقف کرد.
- قوانین را روشن تر کرد.
- پیامدهای قابل پیش بینی تعیین کرد.
- رفتار مطلوب را بیشتر مورد توجه قرار داد.
- رفتار جایگزین را آموزش داد.
- بعد از اشتباه خود، مسئولیت پذیری را به کودک نشان داد.
تغییر روش تربیتی یک فرایند است، نه یک تصمیم یک روزه.
آیا بدون تنبیه میتوان کودک را تربیت کرد؟
بله. نبودن تنبیه به معنی نبودن قانون یا مرز نیست.
اتفاقا کودک به ساختار، قانون، انتظار روشن و پیامد قابل پیش بینی نیاز دارد. تفاوت در این است که هدف، ترساندن کودک نیست؛ هدف، آموزش رفتار و کمک به رشد خودتنظیمی است.
روش های غیرخشونت آمیز میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- قانون های کوتاه و روشن
- انتخاب های محدود
- یادآوری قبل از موقعیت های دشوار
- توجه و تشویق رفتار مطلوب
- پیامدهای منطقی و قابل پیش بینی
- تغییر مسیر رفتار
- آموزش مهارت های حل مسئله
- آموزش بیان احساسات
- حفظ آرامش و ثبات والد
چه زمانی بهتر است از متخصص کمک بگیریم؟
اگر رفتار کودک شدید، مداوم یا خطرناک است، به خودش یا دیگران آسیب میزند، در خانه یا مدرسه اختلال قابل توجه ایجاد کرده یا والدین احساس میکنند دیگر توان مدیریت شرایط را ندارند، بهتر است از روانشناس کودک یا پزشک کودک کمک بگیرند.
همچنین اگر تنبیه در خانه به خشونت مکرر تبدیل شده است یا والد احساس میکند کنترل خشم برایش دشوار شده، کمک تخصصی میتواند برای شکستن این چرخه مهم باشد.
هدف مراجعه به متخصص سرزنش والد نیست؛ هدف پیدا کردن راهی امن تر و موثرتر برای مدیریت رفتار کودک و حمایت از رابطه والد و کودک است.
سوالات متداول
آیا تنبیه باعث میشود کودک حرف گوش کند؟
ممکن است بعضی رفتارها در کوتاه مدت متوقف شوند، اما توقف رفتار با یادگیری مهارت مناسب یکسان نیست. درباره تنبیه بدنی، شواهد موجود از فایده تربیتی آن حمایت نمیکند و آن را با افزایش مشکلات رفتاری مرتبط میداند.
آیا یک بار کتک زدن به کودک آسیب میزند؟
نمیتوان برای هر کودک و هر اتفاق یک نتیجه قطعی تعیین کرد. اما شواهد نشان میدهند که حتی اشکال به ظاهر خفیف تنبیه بدنی نیز بدون خطر نیستند و WHO توصیه میکند از تنبیه بدنی استفاده نشود.
آیا تنبیه باعث پرخاشگری کودک میشود؟
پژوهش ها بین تنبیه بدنی و افزایش پرخاشگری و برخی مشکلات رفتاری ارتباط نشان داده اند. با این حال، بسیاری از مطالعات مشاهده ای هستند و باید از بیان رابطه علت و معلولی ساده برای تک تک کودکان پرهیز کرد.
اگر کودک را تنبیه نکنیم، پس چطور جلوی رفتار بد را بگیریم؟
با مرز روشن، پیامد قابل پیش بینی، توجه به رفتار مطلوب و آموزش رفتار جایگزین. بدون تنبیه بودن به معنی بدون قانون بودن نیست.
آیا محروم کردن کودک از چیزی هم تنبیه محسوب میشود؟
بستگی به نحوه استفاده دارد. هر محرومیتی را نمیتوان یکسان ارزیابی کرد. اگر پیامد به شکل روشن، محدود، متناسب و قابل پیش بینی استفاده شود میتواند بخشی از مدیریت رفتار باشد؛ اما محرومیت های شدید، طولانی یا تحقیرآمیز رویکرد مناسبی نیستند.
جمع بندی
تنبیه ممکن است در ظاهر راهی سریع برای متوقف کردن یک رفتار به نظر برسد، اما هدف تربیت فقط متوقف کردن رفتار نیست؛ کودک باید یاد بگیرد در موقعیت مشابه چه کار دیگری میتواند انجام دهد.
در مورد تنبیه بدنی، شواهد علمی گسترده نشان میدهند که این روش با افزایش مشکلات رفتاری، پرخاشگری و پیامدهای منفی جسمی، روانی و اجتماعی همراه است و فایده مثبتی برای رشد کودک نشان نداده است.
بنابراین به جای اینکه بپرسیم:
«چطور کودک را تنبیه کنم که دیگر این کار را نکند؟»
بهتر است بپرسیم:
«چطور این رفتار را متوقف کنم، مرز را حفظ کنم و به کودک یاد بدهم دفعه بعد چه کار کند؟»
این تغییر کوچک در نگاه والد میتواند مسیر برخورد با بسیاری از رفتارهای دشوار کودک را تغییر دهد.
منابع علمی
- WHO — Corporal punishment of children and health
- WHO — Corporal punishment of children: The public health impact
- WHO — Ending corporal punishment of children
- Wiggers & Paas — Harsh Physical Discipline and Externalizing Behaviors in Children: A Systematic Review
- WHO — Child maltreatment
