چطور به کودک یاد بدیم احساساتش رو بشناسه و بگه؟
کودکم نمیتونه احساسش رو بگه؛ چطور کمکش کنم؟
«چرا این قدر عصبانی شد؟!»
«چرا نمیتونه بگه ناراحت شده؟»
«وقتی از او میپرسم چه شده، فقط گریه میکنه.»
اگر شما هم چنین موقعیت هایی را تجربه کرده اید، احتمالا گاهی آرزو کرده اید کودک بتواند به جای گریه، داد زدن یا قهر کردن، بگوید دقیقا چه احساسی دارد.
شناخت احساسات یک مهارت است و مثل بسیاری از مهارت های دیگر، کودک آن را به مرور یاد می گیرد. توانایی تشخیص و درک احساسات در طول کودکی رشد می کند و با افزایش سن معمولا دقیق تر می شود.
بنابراین هدف این نیست که کودک همیشه آرام باشد یا هیچ احساس شدیدی نداشته باشد. هدف این است که کم کم بتواند بفهمد «چه احساسی دارم؟»، «چرا این احساس را دارم؟» و در ادامه «با این احساس چه کار می توانم بکنم؟».
پاسخ کوتاه
برای کمک به کودک، ابتدا احساس او را مشاهده کنید، سپس آن را با کلمات ساده نام گذاری کنید و نشان دهید که داشتن آن احساس قابل قبول است. بعد از اینکه کودک احساس کرد درک شده است، می توانید درباره نیاز او و رفتار مناسب صحبت کنید.
برای مثال، به جای اینکه بگویید:
«این قدر گریه نکن، چیز مهمی نشده.»
میتوانید بگویید:
«میبینم ناراحتی چون بازی تمام شد. دوست داشتی بیشتر بازی کنی.»
این رویکرد با چیزی که در ادبیات فرزندپروری به عنوان Emotion Coaching یا همراهی و هدایت هیجانی شناخته می شود، همخوانی دارد. آکادمی اطفال آمریکا نیز بر مشاهده احساس، نام گذاری، اعتباردهی به احساس و سپس پاسخ دادن به نیاز کودک تاکید می کند.
چرا شناخت احساسات برای کودک مهم است؟
کودک برای صحبت کردن درباره تجربه درونی خود به واژه نیاز دارد. «ناراحتم»، «ترسیدم»، «عصبانی هستم» و «ناامید شدم» به کودک کمک می کنند تجربه ای را که درون او اتفاق افتاده، بهتر توصیف کند.
پژوهش ها نشان داده اند که دانش هیجانی با برخی جنبه های عملکرد اجتماعی و رفتاری کودک ارتباط دارد؛ با این حال نباید این ارتباط را به معنای رابطه علت و معلولی ساده در نظر گرفت.
همچنین توانایی تشخیص احساسات یک مهارت ثابت نیست. کودکان در سنین مختلف ممکن است در تشخیص یا نام گذاری احساسات عملکرد متفاوتی داشته باشند و این توانایی با رشد تغییر می کند.
چطور به کودک کمک کنیم احساساتش را بشناسد؟
1. احساس را به زبان ساده نام گذاری کنید
گاهی کودک احساس خود را تجربه می کند اما واژه مناسبی برای آن ندارد.
اگر می بینید کودک گریه می کند، می توانید بگویید:
«فکر کنم خیلی ناراحتی.»
یا:
«به نظر میرسد از اینکه دوستت اسباب بازی را برداشت، عصبانی شدی.»
لازم نیست همیشه حدس شما درست باشد. می توانید از عبارت هایی مثل «فکر کنم» یا «به نظر می رسد» استفاده کنید تا کودک فرصت اصلاح شما را داشته باشد.
مثلا:
«فکر کنم ناراحتی.»
کودک:
«نه، عصبانی ام.»
والد:
«آهان، عصبانی هستی. ممنون که گفتی.»
این گفت و گو به کودک یاد می دهد که احساسات را می توان درباره کرد و برای آنها کلمه پیدا کرد.
2. فقط به احساسات شدید توجه نکنید
آموزش احساسات نباید فقط هنگام دعوا یا گریه اتفاق بیفتد.
در زمان های آرام نیز درباره احساسات صحبت کنید:
«فکر می کنی این شخصیت کتاب چه احساسی دارد؟»
«وقتی دوستت به تو هدیه داد، چه احساسی داشتی؟»
«وقتی قرار بود به پارک برویم، از کجا فهمیدی خوشحال شدی؟»
آکادمی اطفال آمریکا نیز پیشنهاد می کند گفت و گو درباره احساسات فقط به زمان های بحرانی محدود نشود و والدین از فرصت های روزمره برای صحبت کردن استفاده کنند.
3. از موقعیت های واقعی استفاده کنید
برای آموزش احساسات، لازم نیست همیشه یک جلسه آموزشی جداگانه داشته باشید.
در زندگی روزمره موقعیت های زیادی وجود دارد:
- قبل از رفتن به مهدکودک
- هنگام دیدن یک دوست
- بعد از باختن در بازی
- هنگام تغییر برنامه
- وقتی اسباب بازی خراب می شود
- هنگام جدا شدن از والد
- وقتی کودک منتظر چیزی است
مثلا اگر کودک منتظر بستنی است و بی حوصله شده، می توانید بگویید:
«منتظر ماندن سخته. شاید کلافه یا بی حوصله شده باشی.»
به این ترتیب، کودک احساسات را در موقعیت واقعی یاد می گیرد، نه فقط از روی کارت های آموزشی.
4. احساس را تایید کنید، اما هر رفتاری را تایید نکنید
یکی از مهم ترین نکات این است که بین «احساس» و «رفتار» تفاوت بگذاریم.
همه احساسات کودک را می توان جدی گرفت، اما همه رفتارها قابل قبول نیستند.
مثلا:
«می فهمم خیلی عصبانی هستی. عصبانی بودن اشکالی ندارد، اما زدن خواهر قابل قبول نیست.»
یا:
«می دانم خیلی ناراحت شدی که بازی تمام شد. ناراحت بودن اشکالی ندارد، ولی نمی توانیم وسایل را پرت کنیم.»
این پیام به کودک کمک می کند بفهمد احساس او مورد پذیرش است، اما برای رفتارهای آسیب رسان همچنان مرز وجود دارد. AAP نیز بر اعتباردهی به احساس در کنار تعیین پاسخ مناسب به نیاز و رفتار تاکید دارد.
5. از واژه های متنوع استفاده کنید
لازم نیست احساسات را فقط به «خوب» و «بد» تقسیم کنیم.
به تدریج واژه های بیشتری وارد گفت و گو کنید:
- خوشحال
- ناراحت
- عصبانی
- ترسیده
- ناامید
- نگران
- هیجان زده
- خجالت زده
- کلافه
- دلخور
- آرام
البته تعداد واژه ها باید با سن و توانایی زبانی کودک متناسب باشد.
پژوهش های جدید نیز ارتباط میان واژگان اختصاصی هیجانی و دانش هیجانی کودکان را بررسی کرده اند. در یک مطالعه روی کودکان پیش دبستانی، عمق و تعداد واژه های مربوط به احساسات با برخی جنبه های دانش هیجانی ارتباط داشت؛ این مطالعه از نوع مقطعی بود و بنابراین نمی توان از آن رابطه علت و معلولی نتیجه گرفت.
6. از کتاب، داستان و بازی کمک بگیرید
داستان ها فرصت خوبی برای صحبت درباره احساسات هستند.
هنگام خواندن کتاب می توانید بپرسید:
«فکر می کنی الان چه احساسی دارد؟»
«از کجا فهمیدی؟»
«اگر تو جای او بودی چه احساسی داشتی؟»
«به نظرت چرا ناراحت شد؟»
کتاب خواندن درباره احساسات می تواند فرصتی برای شناخت احساسات خود و دیگران و شروع گفت و گو درباره آنها فراهم کند.
بازی با عروسک ها، نقاشی چهره ها یا بازی حدس زدن احساسات نیز می تواند گفت و گو را برای کودک ساده تر و جذاب تر کند.
7. به نشانه های بدن توجه کنید
احساسات فقط در ذهن تجربه نمی شوند؛ کودک ممکن است تغییراتی را در بدن خود نیز احساس کند.
می توانید بپرسید:
«وقتی عصبانی می شوی، بدنت چه حسی دارد؟»
«وقتی می ترسی، شکمت چه حسی پیدا می کند؟»
«وقتی خیلی خوشحال هستی، چه اتفاقی برای صورتت می افتد؟»
هدف این نیست که برای هر احساس یک علامت بدنی ثابت تعیین کنیم. تجربه کودکان با یکدیگر متفاوت است. هدف این است که کودک به ارتباط میان تجربه درونی، بدن، موقعیت و احساس خود توجه بیشتری کند.
میخواهید به کودکتان کمک کنید احساساتش را بهتر بشناسد و مدیریت کند؟
دوره هوش هیجانی کودک را ببینید و قدمبهقدم این مهارت را به او آموزش دهید. 👇
چه کارهایی بهتر است انجام ندهیم؟
احساس کودک را کوچک نکنیم
جمله هایی مثل:
«چیزی نشده.»
«برای این چیزها گریه نمی کنند.»
«مرد که گریه نمی کند.»
«این که ترس ندارد.»
ممکن است گفت و گو درباره احساسات را دشوارتر کنند.
به جای آن می توانید احساس را بپذیرید و سپس درباره موقعیت صحبت کنید:
«می بینم که این موضوع واقعا ناراحتت کرده. بیا ببینیم چه اتفاقی افتاده.»
احساس را با رفتار اشتباه نگیریم
پذیرفتن احساس به معنی اجازه دادن به هر رفتاری نیست.
کودک می تواند عصبانی باشد، اما نمی تواند برای نشان دادن خشم کسی را بزند.
کودک می تواند ناامید باشد، اما نمی تواند وسیله ای را عمدا خراب کند.
کودک را مجبور نکنیم همان لحظه صحبت کند
وقتی کودک بسیار آشفته است، ممکن است نتواند به سوال های متعدد پاسخ دهد.
گاهی بهتر است ابتدا به او فرصت آرام شدن بدهیم و بعد گفت و گو کنیم.
مثلا:
«می بینم الان خیلی ناراحتی. من کنارت هستم. وقتی آماده بودی، درباره اش صحبت می کنیم.»
احساس کودک را به سرعت تفسیر نکنیم
به جای اینکه بگوییم:
«تو حسودی.»
می توان گفت:
«به نظر می رسد وقتی او جایزه گرفت، ناراحت شدی. درست می گویم؟»
این تفاوت کوچک به کودک اجازه می دهد تجربه خودش را توضیح دهد.
چند مثال ساده برای موقعیت های روزمره
وقتی کودک اسباب بازی اش را از دست می دهد
به جای:
«گریه نکن، یکی دیگه برات می خریم.»
بگویید:
«خیلی ناراحت شدی که اسباب بازیت خراب شد. دوست داشتی سالم بمونه.»
وقتی کودک در بازی می بازد
«فکر کنم ناامید شدی چون می خواستی برنده بشی. باختن می تونه سخت باشه.»
وقتی کودک از جدا شدن از والد ناراحت است
«می بینم که دلت نمی خواد از من جدا بشی. شاید نگران یا ناراحت باشی. بعد از اینکه کارت تمام شد، دوباره همدیگر را می بینیم.»
وقتی کودک عصبانی است
«عصبانی هستی. من اجازه نمی دم کسی را بزنی. می تونیم کنار هم باشیم تا آروم تر بشی و بعد درباره اش حرف بزنیم.»
آیا آموزش احساسات یعنی کودک باید همیشه احساساتش را کنترل کند؟
نه.
شناخت احساس با حذف احساس فرق دارد.
هدف این نیست که کودک دیگر عصبانی، غمگین، ترسیده یا ناامید نشود. احساسات بخشی از تجربه انسان هستند.
هدف این است که کودک به تدریج بتواند احساس خود را بهتر تشخیص دهد، درباره آن صحبت کند و با کمک والد راه های مناسب تری برای پاسخ دادن به آن پیدا کند.
مرورهای پژوهشی درباره اجتماعی شدن هیجانی نیز نشان می دهند که واکنش والدین به هیجان کودک، توانایی های تنظیم هیجان و فضای هیجانی خانواده، همگی در این فرایند اهمیت دارند. در عین حال، این فرایند به سن و ویژگی های خود کودک و شرایط خانواده نیز وابسته است.
چه زمانی بهتر است از متخصص کمک بگیریم؟
اگر نگرانی درباره احساسات یا رفتار کودک شدید، مداوم یا مختل کننده زندگی روزمره شده است، بهتر است به جای تکیه بر یک مقاله یا چند نشانه، با متخصص واجد صلاحیت مشورت کنید.
به ویژه اگر تغییرات رفتاری یا هیجانی کودک ناگهانی و شدید هستند، یا مشکلات قابل توجهی در عملکرد روزمره، روابط، خواب، مدرسه یا امنیت کودک ایجاد شده است، ارزیابی تخصصی می تواند کمک کننده باشد.
این مقاله برای تشخیص اختلال روانشناختی یا تعیین علت رفتار یک کودک خاص طراحی نشده است و شما جهت دریافت مشاوره تخصصی می توانید با تیم ما در تماس باشید.
اشتباهات رایج والدین
- تلاش برای حذف احساسات ناخوشایند کودک
- گفتن «چیزی نشده» به جای گوش دادن
- آموزش احساسات فقط هنگام بحران
- استفاده از واژه های پیچیده متناسب با سن کودک نیست
- یکی دانستن احساس و رفتار
- تلاش برای حل فوری مشکل، قبل از اینکه کودک احساس کند شنیده شده است
- انتظار اینکه کودک همیشه بتواند احساس خود را دقیق توضیح دهد
سوالات متداول
از چه سنی باید آموزش احساسات را شروع کنیم؟
آموزش شناخت احساسات یک فعالیت محدود به یک سن مشخص نیست. توانایی های مربوط به شناخت و درک احساسات در طول رشد تغییر می کنند و کودکان در سنین مختلف به شکل متفاوتی از حمایت والدین نیاز دارند.
آیا باید همه احساسات کودک را تایید کنیم؟
احساس و رفتار را از هم جدا کنید. می توانید بپذیرید که کودک عصبانی، ناراحت یا ترسیده است، اما همزمان برای رفتارهایی مانند زدن، آسیب رساندن یا پرت کردن وسایل حد و مرز بگذارید.
اگر کودک نمی تواند احساسش را توضیح دهد چه کنیم؟
از جمله های کوتاه استفاده کنید و چند احتمال ساده مطرح کنید:
«ناراحتی؟ عصبانی هستی؟ ترسیدی؟»
اگر کودک پاسخ نمی دهد، لازم نیست او را مجبور کنید. می توانید بعدا و در زمان آرام تر دوباره گفت و گو را شروع کنید.
آیا کتاب داستان برای آموزش احساسات مفید است؟
کتاب و داستان می توانند فرصت مناسبی برای صحبت درباره احساسات خود و دیگران ایجاد کنند، به ویژه زمانی که کودک آرام است.
آیا شناخت احساسات باعث می شود کودک بهتر رفتار کند؟
شناخت احساسات با برخی جنبه های اجتماعی و رفتاری کودک ارتباط دارد و برخی مداخلات آموزشی نیز بهبودهایی در درک احساسات نشان داده اند. اما نمی توان تضمین کرد که آموزش یک مهارت به تنهایی همه مشکلات رفتاری کودک را برطرف می کند.
جمع بندی
برای کمک به کودک در شناخت احساسات، لازم نیست کلاس یا برنامه پیچیده ای داشته باشید.
از موقعیت های روزمره شروع کنید:
احساس را ببینید → آن را نام گذاری کنید → احساس را جدی بگیرید → درباره نیاز کودک صحبت کنید → برای رفتار مناسب مرز بگذارید.
مهم تر از همه، به کودک فرصت بدهید احساساتش را با کلمات خودش بشناسد. والد قرار نیست همیشه احساس کودک را درست حدس بزند؛ قرار است فضایی ایجاد کند که کودک بتواند به مرور آنچه درونش می گذرد را بهتر بشناسد و بیان کند.
منابع
- American Academy of Pediatrics. Helping Little People Manage Big Feelings. HealthyChildren.org.
- American Academy of Pediatrics. Healthy Mental & Emotional Development: 4 Key Building Blocks. HealthyChildren.org.
- De Raeymaecker, K., & Dhar, M. (2022). The Influence of Parents on Emotion Regulation in Middle Childhood: A Systematic Review. Children, 9(8), 1200.
- Riddell, C., Nikolić, M., Dusseldorp, E., & Kret, M. E. (2024). Age-related changes in emotion recognition across childhood: A meta-analytic review. Psychological Bulletin, 150(9), 1094-1117.
- Sprung, M., Münch, H. M., Harris, P. L., Ebesutani, C., & Hofmann, S. G. (2015). Children’s emotion understanding: A meta-analysis of training studies. Developmental Review, 37, 41-65.
- Zahl-Olsen, R., et al. (2023). Effects of emotionally oriented parental interventions: A systematic review and meta-analysis. Frontiers in Psychology, 14.
- Streubel, B., et al. (2026). Emotion-specific vocabulary is associated with preschoolers’ emotion knowledge and behavioral emotion regulation. Scientific Reports, 16, 5414
