در 3 سال اول زندگی برای رشد مغز کودک چه کارهایی انجام دهیم؟
سه سال اول زندگی دوره بسیار مهمی برای رشد کودک است؛ اما این به آن معنا نیست که والدین باید کودک را از صبح تا شب آموزش دهند یا برای رشد مغز او برنامه های پیچیده و پرهزینه داشته باشند.
آنچه شواهد علمی بیشتر بر آن تاکید دارند، چیزهای ساده ای هستند که در زندگی روزمره اتفاق میافتند: رابطه پاسخگو با کودک، صحبت کردن و کتاب خواندن، بازی، تغذیه مناسب، خواب کافی، فرصت حرکت و اکتشاف و مهم تر از همه، ایجاد محیطی امن و قابل پیش بینی.
سازمان جهانی بهداشت این مجموعه را در چارچوبی با عنوان «مراقبت پرورش دهنده» یا Nurturing Care توضیح میدهد که شامل سلامت، تغذیه، امنیت و ایمنی، مراقبت پاسخگو و فرصت های یادگیری زودهنگام است.
پاسخ کوتاه
برای حمایت از رشد سالم مغز کودک در سه سال اول، لازم نیست او را زودتر از موعد آموزش دهیم.
بهتر است:
- با کودک زیاد و متناسب با سنش صحبت کنیم.
- به صداها، اشاره ها و تلاش های ارتباطی او پاسخ بدهیم.
- هر روز با او بازی کنیم.
- برایش کتاب بخوانیم و درباره تصاویر صحبت کنیم.
- فرصت حرکت و اکتشاف امن فراهم کنیم.
- خواب کافی و منظم را جدی بگیریم.
- تغذیه متناسب با سن را فراهم کنیم.
- محیطی امن، باثبات و پاسخگو ایجاد کنیم.
- هنگام ناراحتی، کودک را همراهی کنیم و به تدریج به او در تنظیم هیجان کمک کنیم.
این اقدامات قرار نیست کودک را «باهوش تر از حد طبیعی» کنند؛ هدف آنها فراهم کردن شرایطی مناسب برای رشد سالم و همه جانبه کودک است.
۱. با کودک حرف بزنید؛ حتی قبل از اینکه بتواند حرف بزند
یکی از ساده ترین کارهایی که والد میتواند انجام دهد، صحبت کردن با کودک در جریان زندگی روزمره است.
مثلا وقتی لباسش را عوض میکنید:
«الان میخوایم لباست رو عوض کنیم.»
وقتی به پنجره نگاه میکند:
«داری بیرون رو نگاه میکنی. ببین، ماشین قرمزه.»
وقتی چیزی را نشان میدهد:
«آها، توپ رو دیدی! توپ رو میخوای.»
این تعامل های رفت و برگشتی اهمیت زیادی دارند.
مرکز رشد کودک دانشگاه هاروارد توضیح میدهد که وقتی کودک با نگاه، صدا، حرکت یا اشاره ارتباط برقرار میکند و بزرگسال به شکل متناسب پاسخ میدهد، این تعامل های رفت و برگشتی به شکل گیری ارتباطات عصبی و رشد مهارت های ارتباطی و اجتماعی کمک میکنند.
پس لازم نیست همیشه برای کودک «درس» آماده کنید. گاهی همان گفت و گوی ساده هنگام حمام کردن، غذا خوردن یا بیرون رفتن میتواند فرصتی برای یادگیری باشد.
۲. به تلاش های ارتباطی کودک پاسخ بدهید
کودک فقط با کلمات با شما ارتباط برقرار نمیکند. نوزاد ممکن است نگاه کند، لبخند بزند، صدا دربیاورد یا دست و پایش را حرکت دهد.
کودک بزرگ تر ممکن است چیزی را نشان دهد، اسم چیزی را بگوید یا شما را به سمت یک وسیله ببرد. سعی کنید این تلاش ها را ببینید و پاسخ بدهید. این همان چیزی است که در پژوهش های رشد کودک با مفهوم «Serve and Return» شناخته میشود.
برای مثال:
کودک: «توپ!»
والد: «آره، توپ قرمزه. توپ رو میخوای؟»
کودک: «آره.»
والد: «بیا با هم توپ بازی کنیم.»
این رفت و برگشت ساده، همزمان فرصتی برای ارتباط، زبان، توجه و یادگیری فراهم میکند.
۳. هر روز با کودک بازی کنید
بازی فقط سرگرمی نیست، بازی فرصت مناسبی برای تمرین مهارت های مختلف است؛ از حرکت و هماهنگی گرفته تا حل مسئله، ارتباط و مهارت های اجتماعی.
لازم نیست اسباب بازی های گران قیمت داشته باشید، یک جعبه، چند توپ، کتاب، بلوک، ظروف مناسب کودک یا حتی بازی های ساده حرکتی میتوانند فرصت های خوبی برای اکتشاف ایجاد کنند.
نکته مهم این است که اجازه دهید کودک تا حد امکان فعالانه در بازی مشارکت کند، نه اینکه فقط تماشاگر بازی بزرگسال باشد.
۴. برای کودک کتاب بخوانید
کتاب خواندن را میتوان از همان ماه های اول زندگی شروع کرد. کودک حتی زمانی که هنوز معنای کلمات را متوجه نمیشود، با صدا، ریتم گفتار، لحن و تعامل با بزرگسال مواجه میشود.
آکادمی اطفال آمریکا توصیه میکند والدین از بدو تولد با کودک کتاب بخوانند.برای کودک کوچک لازم نیست کتاب را دقیقا از ابتدا تا انتها بخوانید.
میتوانید تصویر را نشان دهید و بگویید:
«این سگه.»
«سگ داره میدوه.»
«ببین گوشاش رو.»
برای کودک بزرگ تر سوال بپرسید:
«فکر میکنی الان چی میشه؟»
«این کجاست؟»
هدف فقط تمام کردن کتاب نیست؛ هدف، تعامل با کودک است.
۵. به کودک فرصت حرکت و اکتشاف بدهید
رشد مغز جدا از رشد جسمی اتفاق نمی افتد.
کودک برای یادگیری و رشد به فرصت حرکت، کشف محیط و تجربه کردن نیاز دارد.
WHO برای کودکان زیر پنج سال توصیه هایی درباره فعالیت بدنی، خواب و محدود کردن رفتارهای کم تحرک ارائه کرده است. برای نوزادان، بازی روی زمین و فعالیت های تعاملی توصیه میشود و برای کودکان بزرگ تر نیز فعالیت بدنی روزانه اهمیت دارد.
پس اگر کودک در محیطی امن است، اجازه دهید:
- راه برود.
- بالا و پایین برود.
- اشیا را لمس کند.
- توپ بازی کند.
- آب بازی کند.
- اشیا را جابه جا کند.
- در فضای امن محیط را کشف کند.
این تجربه ها بخشی از یادگیری هستند.
۶. خواب کودک را جدی بگیرید
خواب فقط زمان استراحت نیست.
خواب کافی بخشی از سلامت و رشد کودک است و WHO نیز خواب را در کنار فعالیت بدنی و رفتارهای کم تحرک، بخشی از الگوی ۲۴ ساعته سالم کودکان میداند.
نیاز خواب با سن کودک تغییر میکند؛ بنابراین بهتر است به جای مقایسه کودک با کودکان دیگر، نیاز متناسب با سن و شرایط او را در نظر بگیریم. ایجاد یک روال آرام و قابل پیش بینی قبل از خواب میتواند به شکل گیری عادات سالم خواب کمک کند.
اگر دوست دارید برای سنین مختلف نوزادی تا سه سالگی، بازی های متنوع تری داشته باشید و بدانید در هر مرحله چه فعالیت هایی برای تعامل و رشد کودک مناسب تر هستند، میتوانید دوره بازی های مغزساز از نوزادی تا ۳ سالگی را ببینید.
[مشاهده دوره بازی های مغز ساز از نوزادی تا 3 سالگی ←]
۷. تغذیه مناسب را فراموش نکنید
رشد مغز فقط با بازی و آموزش اتفاق نمی افتد. تغذیه مناسب نیز بخشی از شرایط لازم برای رشد سالم کودک است.
WHO تاکید میکند که در دو سال اول زندگی، تغذیه مناسب برای رشد سالم و رشد شناختی اهمیت دارد.
برای نوزادان، WHO تغذیه انحصاری با شیر مادر در شش ماه اول را توصیه میکند و از حدود شش ماهگی، غذای کمکی مناسب و ایمن باید در کنار شیر مادر آغاز شود.
از شش ماهگی به بعد، تنوع غذایی نیز اهمیت دارد. WHO توصیه میکند کودکان ۶ تا ۲۳ ماهه رژیم غذایی متنوع و مناسب سن داشته باشند که شامل منابع مختلف مواد مغذی باشد.
البته نیازهای تغذیه ای هر کودک میتواند با توجه به شرایط پزشکی، رشد و وضعیت تغذیه ای متفاوت باشد.
۸. محیط امن و رابطه قابل اعتماد ایجاد کنید
رشد مغز فقط به تعداد کلماتی که کودک میشنود یا تعداد بازی هایی که انجام میدهد وابسته نیست. کیفیت رابطه کودک با مراقبان نیز اهمیت دارد.
کودک به رابطه ای نیاز دارد که در آن بزرگسال تا حد امکان قابل پیش بینی، پاسخگو و حمایت کننده باشد.
WHO امنیت، ایمنی و مراقبت پاسخگو را از اجزای اصلی مراقبت پرورش دهنده میداند. وقتی کودک ناراحت است، لازم نیست همیشه فورا ناراحتی او را از بین ببریم.
میتوانیم کنارش باشیم:
«میدونم ناراحتی.»
«من کنارتم.»
«بیا با هم آروم بشیم.»
این تجربه ها به کودک کمک میکنند به تدریج در رابطه با یک بزرگسال قابل اعتماد، مهارت های تنظیم هیجان را یاد بگیرد.
۹. لازم نیست کودک را دائم سرگرم کنید
یکی از اشتباهات رایج این است که والد تصور کند برای رشد مغز کودک باید دائما فعالیت جدیدی طراحی کند. اما کودک به فرصت برای بازی آزاد و اکتشاف نیز نیاز دارد.
گاهی اجازه دهید کودک خودش انتخاب کند با یک وسیله ساده چه کار کند.
مثلا یک جعبه ممکن است برای شما فقط یک جعبه باشد، اما کودک میتواند آن را تبدیل به خانه، ماشین، تونل یا وسیله ای برای جابه جایی اسباب بازی ها کند.
نقش والد همیشه «آموزش دادن» نیست؛ گاهی فراهم کردن محیط امن و همراهی کردن با کنجکاوی کودک کافی است.
۱۰. صفحه نمایش را جایگزین تعامل نکنید
در سال های اول زندگی، تعامل مستقیم کودک با مراقب اهمیت زیادی دارد.
WHO برای نوزادان زیر یک سال، زمان صفحه نمایش را توصیه نمیکند و برای کودکان بزرگ تر نیز محدودیت هایی برای زمان کم تحرک مبتنی بر صفحه نمایش ارائه کرده است.
مسئله فقط خود صفحه نمایش نیست.
اگر صفحه نمایش جای بازی، حرکت، خواب، کتاب خواندن یا گفت و گوی مستقیم با والد را بگیرد، کودک بخشی از فرصت های مهم یادگیری و تعامل را از دست میدهد.
بنابراین در سه سال اول، بهتر است بخش اصلی زمان بیداری کودک صرف تعامل، بازی، حرکت و اکتشاف در دنیای واقعی شود.
۱۱. لازم نیست کودک را زودتر از موعد آموزش دهید
کارت های آموزشی، اپلیکیشن ها و برنامه های آموزشی میتوانند جذاب باشند، اما نباید تصور کنیم که هرچه آموزش زودتر و بیشتر باشد، رشد مغز نیز بهتر خواهد بود.
برای کودک خردسال، بسیاری از موقعیت های عادی زندگی میتوانند فرصت یادگیری باشند: هنگام آشپزی درباره رنگ و شکل مواد غذایی حرف بزنید.
هنگام لباس پوشیدن اسم قسمت های بدن یا لباس را بگویید. هنگام خرید درباره تعداد و رنگ ها صحبت کنید. هنگام پیاده روی درباره چیزهایی که میبینید حرف بزنید.
این همان یادگیری روزمره ای است که میتواند بدون تبدیل کردن زندگی کودک به کلاس درس اتفاق بیفتد.
آیا برای رشد مغز کودک باید اسباب بازی یا کلاس خاصی بخریم؟
نه لزوما.
شواهد مربوط به رشد اولیه بیشتر بر کیفیت محیط، رابطه با مراقب، مراقبت پاسخگو، فرصت یادگیری، تغذیه، سلامت، امنیت و بازی تاکید دارند. بنابراین یک اسباب بازی گران قیمت به خودی خود تضمین کننده رشد بهتر مغز نیست.
گاهی یک کتاب ساده، چند بلوک، توپ یا حتی بازی تعاملی با والد میتواند فرصت بسیار ارزشمندی برای یادگیری ایجاد کند.
آیا والد باید همیشه با کودک بازی کند؟
خیر.
قرار نیست والد تمام روز سرگرم کودک باشد. مهم تر از مقدار بی پایان فعالیت، وجود فرصت های منظم برای تعامل پاسخگو، بازی، گفت و گو، کتاب خواندن و اکتشاف است.
همچنین سلامت و حال روانی مراقب اهمیت دارد. WHO تاکید میکند حمایت از سلامت روان مراقبان نیز بخشی از حمایت از رشد مطلوب کودک است. پس اگر یک روز انرژی ندارید، لازم نیست احساس کنید در حال آسیب زدن به رشد مغز کودک هستید.
رابطه سالم قرار نیست یک اجرای بی نقص و دائمی باشد.
یک برنامه ساده روزانه برای حمایت از رشد کودک
لازم نیست برنامه پیچیده ای داشته باشید، میتوانید در طول روز فرصت هایی برای این موارد ایجاد کنید:
صبح:
با کودک صحبت کنید و اجازه دهید در کارهای ساده متناسب با سنش مشارکت کند.
در طول روز:
بازی آزاد، حرکت و اکتشاف در محیط امن.
در زمان های روزمره:
توضیح دادن اتفاق ها، نام بردن اشیا و پاسخ دادن به اشاره ها و تلاش های ارتباطی کودک.
زمان آرام:
کتاب خواندن و گفت و گوی دونفره.
زمان غذا:
غذای متناسب با سن و تغذیه پاسخگو، بدون اجبار.
قبل از خواب:
روال آرام و قابل پیش بینی و در صورت تمایل، کتاب خواندن.
این فعالیت ها قرار نیست یک برنامه آموزشی فشرده باشند؛ آنها بخشی از زندگی روزمره کودک هستند.
جمع بندی
سه سال اول زندگی فرصت مهمی برای ایجاد پایه های رشد سالم کودک است؛ اما والدین برای حمایت از مغز کودک مجبور نیستند او را دائما آموزش دهند.
بر اساس چارچوب های معتبر رشد کودک، آنچه اهمیت دارد مجموعه ای از شرایط به هم پیوسته است: سلامت، تغذیه مناسب، امنیت و ایمنی، رابطه پاسخگو و فرصت های یادگیری.
پس اگر بخواهیم خیلی ساده بگوییم:
با کودک حرف بزنید، به او پاسخ بدهید، با او بازی کنید، برایش کتاب بخوانید، اجازه دهید حرکت و کشف کند، خواب و تغذیه مناسب داشته باشد و مهم تر از همه، برایش یک رابطه امن و قابل اعتماد فراهم کنید.
رشد مغز کودک فقط در کلاس آموزشی اتفاق نمی افتد؛ بخش بزرگی از آن در همین لحظه های معمولی زندگی روزمره شکل میگیرد.
چه زمانی بهتر است از متخصص کمک بگیریم؟
اگر درباره رشد حرکتی، زبانی، شناختی، اجتماعی یا ارتباطی کودک نگرانی دارید، بهتر است منتظر نمانید تا مشکل خودبه خود برطرف شود و موضوع را با پزشک کودک یا متخصص رشد و روانشناسی کودک مطرح کنید.
این مقاله جایگزین ارزیابی رشد فردی کودک نیست؛ زیرا سرعت رشد کودکان یکسان نیست و ارزیابی باید متناسب با سن و شرایط هر کودک انجام شود.
منابع علمی
- World Health Organization. Improving early childhood development: WHO guideline. 2020.
- World Health Organization. Nurturing care for early childhood development. 2018.
- World Health Organization. Guideline for complementary feeding of infants and young children 6–23 months of age. 2023.
- World Health Organization. Guidelines on physical activity, sedentary behaviour and sleep for children under 5 years of age. 2019.
- Center on the Developing Child, Harvard University. Serve and Return.
- American Academy of Pediatrics / HealthyChildren.org. How to Share Books With Your Baby.
