چرا کودکم تو خانه بیشتر لجبازی میکنه؟ (برسی علل تا راهکار)

یکی از سوال های رایج والدین این است که چرا کودکشان در مهد، مهمانی یا بیرون از خانه رفتار آرام تری دارد، اما وقتی به خانه میرسد بیشتر مخالفت میکند، «نه» میگوید، عصبانی میشود یا برای انجام کارهای ساده وارد کشمکش میشود.

این تفاوت رفتاری گاهی والد را به این فکر می اندازد که «پس چرا جلوی بقیه خوب است و فقط با من اینطور رفتار میکند؟»

قبل از اینکه این رفتار را صرفا به عنوان «لجبازی» یا «بدرفتاری» ببینیم، بهتر است شرایطی را که رفتار در آن اتفاق می افتد بررسی کنیم. رفتار کودک تحت تاثیر سن و مرحله رشدی، میزان خستگی، گرسنگی، شرایط محیط، نوع درخواست بزرگسال، رابطه کودک با والد و نحوه واکنش اطرافیان قرار میگیرد.

در سال های اولیه زندگی نیز مخالفت کردن و تلاش برای مستقل شدن میتواند بخشی از روند طبیعی رشد کودک باشد. CDC نیز در توضیح رشد کودکان نوپا به افزایش استقلال و بروز رفتارهای مخالفت آمیز در این دوره اشاره میکند.

چرا کودک در خانه بیشتر لجبازی میکند؟

یک علت واحد برای این رفتار وجود ندارد و نمیتوان گفت هر کودکی که در خانه بیشتر مخالفت میکند دقیقا به یک دلیل این کار را انجام میدهد. گاهی کودک در طول روز با موقعیت ها و محدودیت های مختلفی روبه رو شده و وقتی به خانه میرسد، به دلیل خستگی تحمل کمتری برای درخواست های جدید دارد. گاهی هم تفاوت اصلی در نوع تعامل والد و کودک یا قوانین و انتظاراتی است که در خانه وجود دارد.

از طرف دیگر، خانه معمولا جایی است که کودک بیشترین زمان را با والدین میگذراند و در نتیجه تعداد بیشتری از موقعیت های روزمره نیز در خانه اتفاق می افتد؛ از لباس پوشیدن و غذا خوردن گرفته تا جمع کردن وسایل، خاموش کردن تلویزیون، حمام کردن و خوابیدن. بنابراین ممکن است کودک در خانه فرصت های بیشتری برای مخالفت و آزمودن حد و مرزها داشته باشد.

آیا لجبازی در کودکان طبیعی است؟

در سال های اولیه رشد، کودک به تدریج استقلال بیشتری پیدا میکند و دوست دارد در بعضی کارها خودش تصمیم بگیرد یا کنترل بیشتری داشته باشد. این روند میتواند با رفتارهایی مانند «نه گفتن»، اصرار کردن یا مخالفت با خواسته والد همراه شود. این رفتارها به تنهایی به معنی وجود اختلال یا مشکل جدی نیستند.

برای مثال، کودک خردسال ممکن است اصرار داشته باشد خودش لباسش را انتخاب کند، اما هنوز توانایی مدیریت ناکامی یا تغییر برنامه را به خوبی یاد نگرفته باشد.

وقتی والد انتخاب او را محدود میکند، ممکن است واکنش شدیدی نشان دهد. در چنین موقعیتی، چیزی که از نگاه بزرگسال «لجبازی» به نظر میرسد، میتواند ترکیبی از میل به استقلال و مهارت های هنوز در حال رشد برای مدیریت هیجان و ناکامی باشد.

بنابراین بهتر است به جای تلاش برای از بین بردن همه مخالفت های کودک، به او کمک کنیم مخالفت و خواسته هایش را به شکل مناسب تری بیان کند.

آیا کودک در خانه احساس امنیت بیشتری میکند؟

گاهی گفته میشود کودک چون در خانه احساس امنیت دارد، تمام هیجان هایش را در خانه بروز میدهد و به همین دلیل در خانه بیشتر لجبازی میکند. این توضیح ممکن است در بعضی خانواده ها مطرح باشد، اما نباید آن را یک قانون علمی برای همه کودکان در نظر گرفت.

رفتار کودک در محیط های مختلف میتواند به عوامل زیادی وابسته باشد؛ از جمله قوانین، ساختار روزانه، افراد حاضر، فعالیت، میزان خستگی و نحوه پاسخ بزرگسالان. بنابراین اگر کودک بیرون از خانه همکاری بیشتری دارد، بهتر است تفاوت واقعی دو محیط را بررسی کنیم، نه اینکه بلافاصله یک علت روانشناختی مشخص برای آن تعیین کنیم.

سوال مفیدتر این است:

«در خانه چه شرایطی وجود دارد که ممکن است احتمال مخالفت کودک را بیشتر کند؟»

خستگی و گرسنگی میتوانند رفتار کودک را دشوارتر کنند

زمانی که کودک خسته یا گرسنه است، ممکن است تحمل کمتری برای ناکامی و محدودیت داشته باشد. آکادمی اطفال آمریکا نیز توصیه میکند والدین محرک های رایج قشقرق، مانند خستگی و گرسنگی، را بشناسند و تا حد امکان شرایط را برای پیشگیری از آنها مدیریت کنند.

اگر متوجه شده اید لجبازی کودک بیشتر در ساعات خاصی از روز اتفاق می افتد، این سوال ها را بررسی کنید:

• آیا خواب کافی داشته است؟
• آیا فاصله زیادی از آخرین وعده غذایی گذشته است؟
• آیا تازه از مهد یا یک فعالیت شلوغ برگشته است؟
• آیا چند فعالیت پشت سر هم داشته است؟
• آیا نزدیک زمان خواب است؟

گاهی چیزی که به نظر میرسد «بدتر شدن رفتار کودک» است، در واقع در شرایطی اتفاق می افتد که توان کودک برای تحمل فشار کمتر شده است.

چرا کودک با والدین بیشتر مخالفت میکند؟

گاهی والد میگوید: «مربی مهد میگوید بچه ام خیلی همکاری میکند، اما در خانه اصلا حرف گوش نمیدهد.» این تفاوت به خودی خود به این معنی نیست که کودک در خانه عمدا والد را اذیت میکند.

محیط های مختلف، انتظارات متفاوتی از کودک دارند. در مهد یا مدرسه معمولا برنامه روزانه مشخص تر است و کودک میداند چه فعالیتی بعد از فعالیت دیگر انجام میشود. در خانه ممکن است قوانین در موقعیت های مختلف تغییر کنند یا کودک با درخواست های بیشتری از طرف والد روبه رو شود.

همچنین والد در خانه ممکن است به دلیل خستگی، فشار کاری یا مسئولیت های روزمره، گاهی واکنش متفاوتی نشان دهد. بنابراین بهتر است به جای مقایسه ساده رفتار کودک در خانه و بیرون، شرایط هر دو محیط را با هم مقایسه کنیم.

آیا واکنش والد میتواند لجبازی را بیشتر کند؟

رفتار کودک در خلاء اتفاق نمی افتد. واکنش بزرگسال میتواند روی ادامه پیدا کردن یک الگوی رفتاری اثر بگذارد. این به معنی «مقصر بودن والد» نیست؛ بلکه یعنی رابطه والد و کودک و پیامد رفتارها بخشی از الگوی رفتاری هستند.

CDC توضیح میدهد که توجه مثبت و منفی میتواند رفتار را تقویت کند و توصیه میکند والدین توجه بیشتری به رفتارهای مطلوب نشان دهند و برای رفتارهای نامطلوب، پاسخ های روشن و ثابت داشته باشند.

برای مثال فرض کنید والد از کودک میخواهد اسباب بازی هایش را جمع کند. کودک مخالفت میکند، گریه میکند و والد چند بار توضیح میدهد، عصبانی میشود و در نهایت خودش اسباب بازی ها را جمع میکند. در چنین الگویی ممکن است کودک یاد بگیرد که مخالفت طولانی میتواند باعث تغییر نتیجه شود.

به همین دلیل مهم است ببینیم بعد از لجبازی کودک چه اتفاقی می افتد:

• آیا قانون تغییر میکند؟
• آیا والد وارد بحث طولانی میشود؟
• آیا کودک توجه زیادی دریافت میکند؟
• آیا درخواست والد در نهایت حذف میشود؟
• آیا کودک به چیزی که میخواست میرسد؟

این سوال ها بدون سرزنش والد، به پیدا کردن الگوی رفتاری کمک میکنند.

قوانین خانه چقدر واضح و ثابت هستند؟

کودک برای یادگیری قوانین به پیام های روشن و قابل پیش بینی نیاز دارد. CDC توصیه میکند قوانین خانوادگی واضح، متناسب با توانایی کودک و تا حد امکان ثابت باشند و مراقبان مختلف نیز آنها را به شکل هماهنگ اجرا کنند.

برای مثال اگر یک شب خاموش کردن تلویزیون با اعتراض کودک به تعویق بیفتد و شب دیگر با همان اعتراض تلویزیون دوباره روشن شود، کودک تجربه ثابتی از قانون دریافت نمیکند.

قرار نیست خانه تبدیل به محیطی خشک و پر از قانون شود. چند قانون ساده و مشخص معمولا از تعداد زیادی قانون مبهم و متغیر قابل اجرا تر هستند. CDC برای کودکان نوپا و پیش دبستانی پیشنهاد میکند قوانین محدود، مشخص و متناسب با سن کودک باشند.

قبل از اینکه بگوییم کودک لجباز است، این 5 سوال را بپرسید

به جای اینکه فقط تعداد دفعات لجبازی را بشمارید، بهتر است الگوی آن را بررسی کنید. این پنج سوال میتوانند به شما کمک کنند:

1. رفتار دقیقا چه زمانی اتفاق می افتد؟ صبح، عصر، قبل از خواب، هنگام غذا یا زمان خاموش کردن تلویزیون؟
2. درست قبل از رفتار چه اتفاقی افتاده است؟ آیا فعالیت مورد علاقه کودک متوقف شده یا از او کاری خواسته اید؟
3. کودک دقیقا چه رفتاری نشان میدهد؟ فقط «نه» میگوید یا گریه، فریاد، فرار، پرت کردن وسایل یا ضربه زدن هم وجود دارد؟
4. شما بعد از رفتار کودک چه میکنید؟ بحث میکنید، تهدید میکنید، تسلیم میشوید یا با آرامش قانون را تکرار میکنید؟
5. در نهایت چه اتفاقی برای کودک می افتد؟ آیا درخواست والد حذف میشود یا کودک به چیزی که میخواسته میرسد؟

همین پنج سوال میتوانند تصویر دقیق تری از چیزی که به آن «لجبازی» میگوییم ایجاد کنند.

برای کاهش لجبازی کودک در خانه چه کار کنیم؟

قوانین را کوتاه، واضح و قابل اجرا کنید

به جای دستورهای طولانی، قانون را با یک جمله ساده بیان کنید. برای مثال به جای اینکه بگویید «چند بار باید بهت بگم این کار رو نکن؟ چرا اصلا گوش نمیدی؟»، میتوانید بگویید: «زدن ممنوعه. اگر عصبانی هستی بگو عصبانی ام.»

قانون باید رفتاری را که انتظار دارید تا حد امکان مشخص کند. مثلا «خوب باش» برای کودک مبهم است، اما «با دست نمیزنیم» یا «اسباب بازی بعد از بازی داخل سبد قرار میگیره» قابل فهم تر است.

به کودک انتخاب های محدود بدهید

اگر واقعا قرار است کاری انجام شود، بهتر است آن را به شکل سوال بله یا خیر مطرح نکنیم.

به جای:

«میای لباس بپوشی؟»

میتوان گفت:

«لباس آبی رو میپوشی یا سبز رو؟»

در این حالت کودک در یک موضوع متناسب با سنش حق انتخاب دارد، اما اصل کار همچنان مشخص است. آکادمی اطفال آمریکا نیز دادن انتخاب های کوچک و هدایت شده را یکی از راهکارهای مدیریت قشقرق و مقاومت کودک معرفی میکند.

قبل از تغییر فعالیت به کودک هشدار بدهید

پایان دادن ناگهانی به یک فعالیت مورد علاقه میتواند برای کودک دشوار باشد. اگر میدانید خاموش کردن تلویزیون یا تمام کردن بازی معمولا با مقاومت همراه میشود، قبل از پایان فعالیت به کودک فرصت آماده شدن بدهید.

مثلا بگویید:

«پنج دقیقه دیگه بازی تموم میشه.»

بعد دوباره یادآوری کنید:

«دو دقیقه دیگه وقت جمع کردن وسایله.»

این روش قرار نیست همه مخالفت ها را از بین ببرد، اما میتواند تغییر فعالیت را برای کودک قابل پیش بینی تر کند.

هنگام لجبازی وارد بحث طولانی نشوید

وقتی کودک بسیار عصبانی است، سخنرانی طولانی معمولا بهترین زمان برای آموزش نیست. بهتر است احساس کودک را ببینیم، اما قانون را نیز روشن نگه داریم.

مثلا:

«میدونم دوست داشتی بیشتر بازی کنی و ناراحتی که بازی تموم شده. ولی الان وقت خوابه.»

اگر کودک دوباره اعتراض کرد، لازم نیست هر بار توضیح جدیدی بدهیم. میتوانیم با آرامش همان پیام کوتاه را تکرار کنیم.

رفتار مطلوب را مشخص تحسین کنید

گاهی والدین بیشتر زمانی به رفتار کودک توجه میکنند که کودک مخالفت یا قشقرق دارد. در مقابل، لحظه هایی که کودک همکاری میکند ممکن است به چشم نیاید.

CDC توصیه میکند والدین رفتارهای مطلوب را بیشتر مورد توجه و تقویت قرار دهند.

به جای یک «آفرین» کلی، رفتار مشخص را بیان کنید:

«دیدم وقتی گفتم اسباب بازی ها رو جمع کنیم، خودت چندتاشون رو گذاشتی سر جاش. این همکاری خیلی کمکم کرد.»

این جمله به کودک نشان میدهد دقیقا چه رفتاری مورد توجه والد قرار گرفته است.

احساس کودک را تایید کنید، اما مرز را نگه دارید

تایید احساس به معنی تسلیم شدن نیست. کودک میتواند عصبانی باشد و با تصمیم والد مخالف باشد، اما این به معنی پذیرفتن هر رفتاری نیست.

برای مثال:

«میفهمم خیلی عصبانی هستی و دوست نداری بری حمام، اما اجازه نمیدم منو بزنی.»

این پیام هم احساس کودک را به رسمیت میشناسد و هم مرز رفتاری را حفظ میکند.

چه کارهایی میتواند اوضاع را سخت تر کند؟

بعضی واکنش های والد ممکن است ناخواسته چرخه کشمکش را طولانی تر کنند. چند مورد مهم عبارتند از:

• تهدیدهای مکرر و غیرقابل اجرا: وقتی کودک بارها تهدیدی میشنود که در نهایت اجرا نمیشود، پیام تربیتی ضعیف تر میشود.
• قوانین متغیر: اگر یک رفتار یک روز ممنوع و روز دیگر پذیرفته شود، کودک پیام ثابتی دریافت نمیکند.
• توضیح های طولانی هنگام عصبانیت: وقتی کودک در اوج هیجان است، سخنرانی طولانی معمولا به آرام شدن او کمک نمیکند.
• برچسب زدن: جمله هایی مثل «تو خیلی لجبازی» رفتار مشخص را آموزش نمیدهند و کودک را با یک برچسب کلی تعریف میکنند.
• مقایسه با کودکان دیگر: گفتن «ببین فلانی چقدر خوب گوش میده» به کودک مهارت مورد نیاز را آموزش نمیدهد.
• توجه زیاد به رفتار نامطلوب و توجه کم به همکاری: بهتر است لحظه هایی را که کودک همکاری میکند نیز به طور مشخص ببینیم و تقویت کنیم.

یک هفته رفتار کودک را ثبت کنید

اگر احساس میکنید لجبازی کودک زیاد شده، برای یک هفته یک جدول ساده درست کنید و هر بار فقط چند نکته را یادداشت کنید:

بعد از چند روز ممکن است متوجه شوید که چیزی که به عنوان «لجبازی همیشگی» دیده میشد، بیشتر در شرایط مشخصی اتفاق می افتد؛ مثلا بعد از مهد، نزدیک زمان خواب، هنگام جدا شدن از والد یا زمانی که قرار است فعالیت مورد علاقه کودک متوقف شود.

این نگاه کمک میکند به جای تمرکز صرف بر برچسب «لجباز»، الگوی واقعی رفتار را پیدا کنیم.

اگر کودک فقط در خانه لجبازی میکند، از کجا شروع کنیم؟

اگر قرار باشد فقط یک کار را از امروز شروع کنید، پیشنهاد میشود یک هفته به جای تلاش برای «متوقف کردن لجبازی»، الگوی قبل و بعد از آن را مشاهده کنید.

هر بار که رفتار اتفاق افتاد، از خودتان بپرسید:

قبلش چه شد؟
کودک چه نیازی داشت؟
من چه گفتم؟
کودک چه کرد؟
من چه واکنشی نشان دادم؟
در نهایت چه اتفاقی افتاد؟

این کار کمک میکند بفهمید آیا رفتار بیشتر با خستگی و زمان خواب مرتبط است، آیا هنگام تغییر فعالیت اتفاق می افتد، آیا قوانین برای کودک روشن نیستند یا آیا واکنش بزرگسالان در موقعیت های مشابه متفاوت است.

چه زمانی بهتر است از متخصص کمک بگیریم؟

لجبازی به تنهایی به معنی وجود اختلال نیست و نمیتوان از روی چند رفتار برای کودک تشخیص خاصی گذاشت. شدت، تداوم و تاثیری که رفتار بر زندگی کودک و خانواده میگذارد اهمیت بیشتری دارد.

اگر مخالفت و رفتارهای دشوار بسیار شدید و مداوم هستند، در خانه یا محیط های دیگر اختلال قابل توجه ایجاد میکنند، همراه با پرخاشگری شدید یا آسیب به خود و دیگران هستند یا عملکرد کودک در خواب، مهد، مدرسه، روابط خانوادگی یا روابط با همسالان را به شکل قابل توجهی تحت تاثیر قرار داده اند، بهتر است با روانشناس کودک یا پزشک کودک مشورت شود.

اگر تغییر رفتار کودک ناگهانی بوده است نیز بهتر است خواب، وضعیت جسمی، تغییرات خانوادگی، محیط زندگی و سایر عوامل موثر بررسی شوند.

سوالات متداول

چرا کودکم بیرون از خانه خوب است ولی در خانه لجبازی میکند؟

رفتار کودک در محیط های مختلف میتواند متفاوت باشد. تفاوت در قوانین، ساختار روزانه، میزان خستگی، تعداد درخواست هایی که از کودک میشود و نحوه واکنش بزرگسالان میتواند در این تفاوت نقش داشته باشد. بنابراین صرفا از روی این تفاوت نمیتوان نتیجه گرفت که کودک در خانه عمدا بدرفتاری میکند.

آیا لجبازی کودک نشانه بد تربیت شدن است؟

خیر. مخالفت و تلاش برای استقلال میتواند در دوره های مختلف رشد کودک دیده شود. در عین حال، نحوه پاسخ والد، ثبات قوانین و شرایط محیط میتوانند بر الگوی رفتاری کودک تاثیر بگذارند.

آیا باید لجبازی کودک را نادیده بگیریم؟

نه همیشه. اگر کودک صرفا مخالفت کلامی میکند و رفتار خطرناکی ندارد، در بعضی موقعیت ها میتوان توجه کمتری به خود رفتار نشان داد و در عوض رفتار مطلوب را تقویت کرد. اما رفتارهای خطرناک، آسیب زننده یا پرخاشگرانه نباید نادیده گرفته شوند و لازم است با آرامش متوقف شوند.

چطور بدون دعوا با کودک لجباز برخورد کنیم؟

قانون را کوتاه و واضح بیان کنید، احساس کودک را تایید کنید، در صورت امکان انتخاب های محدود بدهید و واکنش خود را تا حد امکان ثابت نگه دارید. همچنین زمانی که کودک همکاری میکند، همان رفتار را به شکل مشخص ببینید و تحسین کنید.

جمع بندی

اگر کودکتان در خانه بیشتر لجبازی میکند، قبل از اینکه او را «لجباز» بدانید، بهتر است به الگوی این رفتار نگاه کنید. بررسی کنید که لجبازی در چه زمان هایی اتفاق می افتد، کودک قبل از آن چه شرایطی داشته، شما چه درخواستی از او کرده اید و بعد از رفتار کودک چه واکنشی نشان داده اید.

گاهی پشت رفتاری که ما آن را لجبازی مینامیم، خستگی، ناکامی، نیاز به استقلال، دشواری در تغییر فعالیت یا ناهماهنگی در قوانین وجود دارد. در چنین شرایطی، کاهش بحث و تهدید، داشتن قوانین روشن و ثابت، دادن انتخاب های محدود، آماده کردن کودک برای تغییر فعالیت و توجه بیشتر به رفتارهای مطلوب میتواند به مدیریت بهتر موقعیت کمک کند.

هدف تربیت این نیست که کودک هیچ وقت مخالفت نکند. کودک باید یاد بگیرد میتواند خواسته و احساس خود را بیان کند، اما همزمان لازم است به تدریج مهارت کنترل هیجان، پذیرش محدودیت و همکاری را نیز یاد بگیرد.